X
تبلیغات
موسيقي اصيل - دستگاه چهار گاه و گوشه های متعلق به آن
 دستگاه چهار گاه و گوشه های متعلق به آن
گوشه های چهار گاه

1- در آمد

2-پیش زنگوله

3-زنگوله

4-کرشمه

5-زنگ شتر

6-لزگی

7-چهارپاره

8-شب فرح

9-رهامی

10- شاه ختایی

11-حدی

12-زابل

13-مویه

14-بسته نگار

15-رجز

-16حصار

17-ناقوس

18-نحوی

19-مخالف

20-زنگوله در مخالف

21-نغمه

22- پهلوی

23-مغلوب

24-منصوری

25معربد

26-تصنیف

در آمد چهار گاه

هر گاه درجه دوم  و ششم گام ماهوری را ربع پرده کم کنیم وارد گام چهارگاه می شویم یعنی اگر در گام  do

باشیم  کافی است re را کرون و la را کرون کنیم در اینجا باید گفت تونیک چهار گاه با ماهور یکی است یعنی از ماهور do  به چهار گاه do رفتیم دوستان باید در نظر داشته با شند که برای اینکار اول باید از طریق گوشه موالیان به چهارگاه رفت یعنی اول ربع پرده را در گام ماهور حزف می کنیم و گوش شنوده عادت می کند واز طریق گوشه منصوری به چهارگاه می رویم نت شاهد درجه اول گام است و گستره ملودی تا درجه چهارم گام

گوشه پیش زنگوله

در دستگاه چهار گاه گوشه ای است به نام زنگوله که یک قطعه ای است ضربی و چون این

گوشه قبل از زنگوله اجرا می شود به پیش زنگوله معروف است معمولأ در 2/4 اجرا می

شود قطعه ای است بسیار زیبا  در دانگ اول چهار گاه اجرا می شود و حال و هوای موسیقی ریتمیک را داراست


گوشه زنگوله

گوشه زنگوله در ردیف موسیقی از آن به فرنگ هم نام برده شده قطعه ای است در وزن   6/8

که در ادامه قطعه پیش زنگوله می آید نت شاهد روی تونیک چهار گاه است و گسترده

ملودی تا درجه پنجم گام چهار گاه است


گوشه کرشمه

گوشه کرشمه از نقطه نظر نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه است و ملودی تا حد

درآمد گسترش می یابد


گوشه رهامی

نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه است و گستره ملودی تا درجه ششم گام

گوشه زنگ شتر

قبلأ در دستگاه های گذشته در مورد گوشه زنگ شتر  کردم ولی در دستگاه چهارگاه  نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه قرار دارد و گستره ملودی تا درجه پنجم گام  می باشد

گوشه چهار پاره
 
در دستگاه چهار گاه این گوشه روی درجه اول چهار گاه قرار دارد و گستره ملودی تا درجه چهارم  است

گوشه زابل

گوشه زابل یکی از گوشه های مهم چهار گاه است چونکه از طریق این گوشه می توان به

دستگاهای دیگر راه یافت بطور مثال اگر ما روی درجه سوم گام چهار گاه ایست کنیم

ملودی حالتی پیدا می کند که به آن زابل می گوییم یعنی درجه سوم را شاهد قرار دهیم و

چون در اینجا درجه سوم شاهد گوشه دیگری در دستگاه دیگر به غیر از چهار گاه می با شد

این دو شاهد باهم یا روی هم قرار می گیرند و نوازنده ویا خواننده می تواند به راحتی وارد دستگاه دیگری بشود بطور مثال  چها گاه (ر ) را در نظر می گیریم در اینجا درجه سوم نت ( فا ) می با شد وهمین نت درجه پنجم شور (سی ) می باشد و اگر این نت را شاهد قرار دهیم دشتی شور (سی ) را اجرا  کردیم پس می بینیم می توان به راحتی از درجه سوم گام چهارگاه وارد شور شد و آواز دشتی را اجرا کرد

گوشه لزگی

قومی از ساکنین آذربایجان که به ایلات لزگ معروفند آنها رقصها و آهنگهای مخصوص به خود دارند که  تند و زیباست لزگی ها مردمی آزاد منش و عاشق آزادی هستند  در دستگاه چهار گاه قطعه ای ضربی وجود دارد که لزگی خوانده می شود این قطعه را اگردر وزن 6/8 اجرا کنند و شعر مناسبی با آن خوانده شود بسیار شیرین است نت شاهد روی درجه اول گام و گستره ملودی تا درجه ششم گام چهار گاه است

گوشه حدی


نوا را تلخ تر می زن چو ذوق نغمه کم یابی   حدی را تیز تر می خوان چون منزل را گران بینی


عرب ها برای شتران خود هنگام نوشیدن آب آوازی می خواندند که به آن حدی می گفتند سعدی شاعر بزرگ ایران می فرمایند

نبینی شتر بر حدای عرب      که چونش برقص اندر آرد طرب

در اینجا اشاره به آهنگ ((حدا )) است که امروزه در ردیف موسیقی ما ضبط و ثبت شده گوشه حدی را در دستگاه سه گاه و چهار گاه  می خوانند و می نوازند بخصوص در دستگاه چهار گاه اجرای ملودی آن نوعی مثنوی خوانی در پرده درآمد چهار گاه است نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه استو گستره ملودی تا درجه ششم

گوشه شب فرخ

چو بر دستان شب فرخ کشیدی     از آن فرخنده تر شب کس ندیدی

نام یکی از الحان باربد از موسیقی قدیم ایران بوده و احتمال می رود که بار بد به مناسبت مهمانی در در بار خسرو پرویز سروده و نام این شب را شب فرخ گذارده ا ند این قطعه در محدوده در آمد چهار گاه قابل اجراست

گوشه رجز

بساز چنگ بیاور دوبیتی و رجزی       که بانگ چنگ فروداشت عندلیب رزی

در افاعیل شعری بحری است به نام رجز در وزن چهار بار مستفعلن-مستفعلن-مستفعلن-مستفعلن برای مثال شعر پایین در وزن رجز می باشد

ای ساربان منزل مکن جز در دیار یار من   تا یک زمان زاری کنم بر ربع و اطلال و دمن

ویا شعر دیگر در همین وزن

ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود   وان دل که با خود داشتم با دل ستانم می رود ولی در ردیف موسیقی اغلب رجز را در وزن مفتعلن مفاعلن -مفتعلن مفاعلن  می با شد

مانند شعر زیر

بر شوم از نشاط دل وقط سحر به منظره       پشت بسوی در کنم روی بسوی پنجره

نت شاهد گوشه رجز روی درجات مختلف در گام چهار گاه قرار می گیرد و برای مد گردی بسیار مفید است و نوازنده می تواند براحتی وارد گوشه های دیگر شود نت شاهد در اول روی درجه چهارم گام چهار گاه قرار میگیرد و ملودی خاصی داردنت شاهد روی درجه سوم گام چهار گاه قرار می گیرد و ملودی حلتی شبیه گوشه زابل پیدا می کندنت شاهد روی درجه اول قرار می گیرد و گستره ملودی از درجه چهارم تا درجه پنجم می رود

گوشه حصار

حصار به معنای دیوار است و در مورد تعریف گوشه حصار در دستگاه چهار گاه باید گفت برای اجرای گوشه حصار محدودیتی برای خواننده و نوازنده بوجود می آورد چون تغییر مقام به درجه چهارم است و نوازنده و یا خواننده امکان خود نمایی زیادی ندارند

گوشه کرشمه در حصار

هزار مرتبه به به از آن لب شکرینت    خدا کند که نباشد اجل به قصد و کمینت

ملودی گوشه کرشمه رابا وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن  مانند شعر بالا می خوانند

حالتی خاص بوجود می آورد که در آواز چهار گاه به آن کرشمه در حصار می گویند

گوشه ناقوس 

آنجا که کار صومعه را جلوه میدهند    ناقوس دیر راهب و نام  صلیب هست

گوشه ناقوس را اغلب در دستگاه نوا و آواز افشاری و دستگاه چهار گاه می خوانند تحریر های این آواز چکشی و حلتی مانند ناقوس کلیسا را تدایی می کند این گوشه در ردیف موسیقی ملی ما ضبط و ثبت شده نت شاهد روی درجه پنجم گام چهار گاه قرار دارد و ملودی تا درجه هفتم گسترش می یابد


گوشه نحوی

آن یکی نحوی به کشتی در نشست      رو به کشتیبان نمود آن خود پرست

علم دانش زبان عرب را نحو می گویند  و چرا گوشه ای به نام نحوی در موسیقی ما دوجود دارد باید گفت در موسیقی عرب نوعی قراعت وجود دهرد و آن کسانی که اینطور قراعت می کردنند نحوی خوانان معروف بودنند

نحوی اجرای این گوشه اینطور است که از درجه اول چهار گاه شروع شده و به ترتیب روی درجات دوم وسوم و چهارم ایست مخصوصی دارد و در پایان روی درجه پنجم که شاهد گوشه حصار می باشد ایست می کند و هنگام برگشت دوباره روی درجه سوم گام چهار گاه که گوشه زابل می باشد است موقت دارد نت شاهد روی درجه اول گام چهار گاه است و ملودی تا درجه ششم گسترش می یابد

گوشه پهلوی

بلبل زشاخ سرو به گلبانگ پهلوی     می خواند دوش  درس مقامات معنوی


آنچه که ایرانبان در زمان باستان از نقطه نظر فلسفی به آن اعتقاد داشتند و مجموعه افکار مذهبی آنها را تشکیل می داده پهلوی ویا فهلوی می گفتند

این گوشه رادر بحر مثنوی می خوانند در پرده سه گاه و چهار گاه اجرا می شود ملودی در پرده حصار و تا گوشه مغلوب می رود نت شاهد روی درجه هشتم گام چهار گاه است و روند ملودی تا درجه دهم را به خود اختصاص می دهد.

گوشه منصوری

گوشه منصوری به گوش ما ایرانیان بسیار آشناست در قدیم درویشی از کوچه عبور می کرد ومنصوری  می خواند گوشه منصوری پلی از چهار گاه به همایون و آواز اصفهان است و چرا منصوری می نامند باید گفت که این گوشه را به خاندان  ابومنصور المنجم که در زمان خلفای عباسی میزیستند اختصاص می دهند نت شاهد آن روی درجه هشتم یعنی منطبق با گوشه مغلوب بوده و گستره ملودی را تا درجه دهم می رسد این ملودی شباهتی به شوشتری دارد و به آن شوشتری منصوری هم می گویند.

گوشه معربد

پنجه با ساعد سیمین چو نیندازی  به        با توانای معربد نکنی بازی به

ملودی این گوشه حالتی حماسی دارد و در قدیم در جنگ برای تقویت روح سربازان خوانده می شده ولی امروزه در ردیف موسیقی ایران ثبت شده ملودی آن روندی پله کانی دارد و تا گوشه مخالف می رود و برگشت آن به درآود چهار گاه است نت شاهد تا درجه اول گام چهار گاه است و ملودی تا درجه هشتم گسترش دارد

پایان دستگاه چهار گاه


|+| نوشته شده توسط رضا بهشتي پور در پنجشنبه بیست و یکم مرداد 1389  |
 
 
بالا